Τα τελευταία πέντε-έξη χρόνια έχω παρατηρήσει μια κάπως πιο, χμ, δημιουργική χρήση των διαλυτικών. Εδώ μπορείτε να βρείτε τους επίσημους κανόνες και μερικά από τα κοινότερα λάθη που βλέπει κανείς, ακόμα και σε επίσημες ανακοινώσεις από υποτιθέμενους γνώστες της γλώσσας, με αρκετά χρήματα για να αγοράσουν ένα πρόγραμμα επεξεργασίας κειμένου με ελληνικό λεξικό1.

Θα το πάμε απλά γιατί κάποιοι επαγγελματίες χρήστες ελληνικών δείχνουν να ολοκλήρωσαν την εκπαίδευσή τους πριν αναφερθούν αυτές οι έννοιες στην τάξη.

Τι Είναι Τα Ρημάδια

Τα διαλυτικά2 μας βοηθούν να προφέρουμε φωνήεντα που θα μπορούσαν να είναι δίφθογγοι και δεν είναι.

Προφορά

Η ελληνική προφορά3 είναι εξαιρετικά εύκολη. Διαβάζουμε όλα τα γράμματα χωριστά, και προσθέτουμε έμφαση στη συλλαβή με τον τόνο.

Όλα τα γράμματα χωριστά, με μερικές εξαιρέσεις. Μερικά ζεύγη γραμμάτων που λέγονται δίφθογγοι προφέρονται σαν ένας ήχος, διαφορετικός από τους δύο χωριστούς ήχους.

Σε μερικές περιπτώσεις αυτούς τους ήχους τους θέλουμε όντως χωριστούς, και τότε χρησιμοποιούμε διαλυτικά.

Φωνήεντα

Τα φωνήεντα των ελληνικών είναι επτά: α, ε, η, ι, ο, υ, ω. Δε θα συζητήσω την προφορά τους εδώ.

Δίφθογγοι

Οι ελληνικοί δίφθογγοι που περιλαμβάνουν φωνήεντα είναι οι εξής:

• ΑΙ, Αι, αι: προφέρεται «ε».
• ΑΥ, Αυ, αυ: προφέρεται «αφ» ή «αβ», ανάλογα με τον επόμενο ήχο.
• ΕΙ, Ει, ει: προφέρεται «ι».
• ΕΥ, Ευ, ευ: προφέρεται «εφ» ή «εβ», ανάλογα με τον επόμενο ήχο.
• ΗΥ, Ηυ, ηυ: (σπάνιο) προφέρεται «ιβ».
• ΟΙ, Οι, οι: προφέρεται «ι».
• Ου, Ου, ου: είναι το κλειστό οπίσθιο φωνήεν των ελληνικών που γράφεται, σε IPA, «u» (ο ήχος αυτός δεν αποδίδεται από μεμονωμένο γράμμα).
• ΥΙ, Υι, υι: (σπάνιο) προφέρεται «ι».

Όλοι αυτοί οι δίφθογγοι αποτελούνται από φωνήεντα. Το δεύτερο φωνήεν είναι πάντα «ι» ή «υ».

Το Πρόβλημα

Το πρόβλημα έγκειται σε μικροπροβλήματα επικοινωνίας. Ας πούμε ότι στέλνετε το εξής SMS στο έτερόν σας ήμισυ: «ΕΠΑΘΕ ΚΑΤΑΓΜΑ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ». Εδώ, η ακολουθία ΠΑΙΔΙ μπορεί να καταγράφει δύο διαφορετικές λέξεις: «παιδί» (κάτι για το κάταγμα του οποίου το έτερόν σας ήμισυ ενδέχεται να εκδηλώσει εμφανή σημάδια πανικού) και «παΐδι» (πλευρό — για το κάταγμα του οποίου το έτερόν σας ήμισυ ενδέχεται να δείξει μια ύποπτη έλλειψη συμπόνοιας).

Η Λύση

Για να αποφύγουμε ζητήματα με το έτερον ήμισυ, καλή και ακριβής επικοινωνία είναι ό,τι καλύτερη υπάρχει.

Το μυστικό είναι στο «αι». Το προφέρουμε ως «ε» κανονικά. Αν προσθέσουμε διαλυτικά (που μπαίνουν πάντα στο τελευταίο γράμμα), γίνεται «αϊ» και προφέρεται ως «α-ι» (σε IPA, «ai»).

Οπότε τα διαλυτικά διαλύουν το δίφθογγο.

Η Εξαίρεση

Διαλυτικά χρησιμοποιούμε μόνο εκεί που είναι απαραίτητο. Ο παρεξηγημένος ο τόνος μπορεί να διασαφηνίσει την προφορά καλύτερα, και προτιμάται (μια και οι περισσότερες λέξεις είναι τονισμένες).

Παράδειγμα: «Μάιος». Το μυστικό έγκειται στο πού βρίσκεται ο τόνος. Κανονικά ο τόνος μπαίνει στο τελευταίο γράμμα του διφθόγγου («παίζω»).

Αν ο τόνος τοποθετηθεί στο πρώτο γράμμα ενός διφθόγγου, ο δίφθογγος έχει ήδη διαλυθεί, και τα διαλυτικά δεν είναι πια απαραίτητα. Γράφουμε «Μάιος» και «γάιδαρος», αλλά «του Μαΐου» και «γαϊδούρι».

Μεγαλογράμματες Λέξεις: η Εξαίρεση της Εξαίρεσης

Μεγαλογράμματες λέξεις είναι εκείνες που είναι γραμμένες μόνο με ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ. Σ'αυτές έχουμε ένα μικρό πρόβλημα, γιατί σε τέτοιες λέξεις δε βάζουμε τόνους. Σε τέτοιες περιπτώσεις, τα διαλυτικά μπαίνουν ακόμα και εκεί που δε θα ήταν απαραίτητα (λόγω του τόνου). Παράδειγμα: γράφουμε «γάιδαρος», αλλά πρέπει να γράφουμε «ΓΑΪΔΑΡΟΣ».

Ενδιαφέρον είναι ότι αυτό είναι ιδιάζον χαρακτηριστικό των ελληνικών μεγαλογράμματων λέξεων, και είναι δύσκολο να υλοποιηθεί σε software. Παρατηρεί λοιπόν κανείς διάφορα τραγελαφικά όταν μετατρέπονται αυτόματα λέξεις σε κεφαλαία, αλλά (δυστυχώς) αυτά είναι αναπόφευκτα.

Τα Λάθη

Πέντε λάθη βλέπει κανείς συχνά:

• Διαλυτικό σε «ι» ή «υ» που δεν ανήκουν σε δίφθογγο. Το κλασσικό παράδειγμα είναι «πρωϊνό». Λάθος, μπζζζζζτ. Τα γράμματα «ωι» δε σχηματίζουν δίφθογγο, οπότε δεν υπάρχει μπέρδεμα για το πώς προφέρονται: προφέρονται πάντα χωριστά.
• Διαλυτικό σε «ι» ή «υ» μετά από δίφθογγο. Τα πανταχού παρόν παράδειγμα είναι «σάντουϊτς». Λάθος, μπζζζζζτ. Μια και τα ελληνικά δεν είναι σημιτική γλώσσα, διαβάζουμε από τα αριστερά προς τα δεξιά, και οι δίφθογγοι σχηματίζονται από τα αριστερά προς τα δεξιά. Στο σάντουιτς, το «ου» είναι ο δίφθογγος, και το «ι» έχει απλώς την κακή τύχη να βρεθεί μετά από το δίφθογγο. Μια και τα ελληνικά δεν έχουν τριφθόγγους φωνηέντων, το «ουι» έχει μόνο μία προφορά που αποτυπώνεται ως «ui» σε IPA.
• Διαλυτικά σε δίφθογγο που έχει ήδη διαλυθεί από τόνο. Το κλασσικό παράδειγμα είναι «Μάϊος». Λάθος, μπζζζζζτ. Ο δίφθογγος «αι» έχει ήδη διαλυθεί από τον τόνο· τα διαλυτικά είναι άχρηστα και πρέπει να αφαιρεθούν.
• Έλλειψη διαλυτικών σε δίφθογγο. Αυτό συνήθως προέρχεται από έλλειψη αναγνώρισης των σπάνιων διφθόγγων «ηυ» και «υι», ή σε βεβαρυμένο μεγαλογράμματό και/ή SMS παρελθόν. Το κλασσικό παράδειγμα είναι «μεγαλοφυία». Λάθος, μπζζζζζτ. Η λέξη προφέρεται (πάλι σε IPA) «meγalofi'ia» (με-γα-λο-φυ-ία), όχι «meγalof'ia» (δύο «ι» ήχοι, όχι ένας). Το «υι» σπανίζει στα Νέα Ελληνικά4, αλλά είναι δίφθογγος και πρέπει να διαλύεται.
• Έλλειψη διαλυτικών σε μεγαλογράμματη λέξη. Κλασσικό παράδειγμα: «ΜΑΙΟΣ». Λάθος, μπζζζζζτ. Ο Μάιος δεν έχει διαλυτικά κανονικά, γιατί ο τόνος ξεκαθαρίζει την προφορά. Χωρίς τον τόνο5, η IPA προφορά είναι «'meos» («μέος») ή «me'os» («μεός»). Η σωστή ορθογραφία είναι «ΜΑΪΟΣ».

Ο Αλγόριθμος

Για τους βιτσιόζους και/ή πληροφορικάριους, να ένας αλγόριθμος για να βάλετε (ή όχι) διαλυτικά στα «ι» και τα «υ» μίας λέξης:

1. Για κάθε «ι» και «υ» της λέξης:
2. Αν το προηγούμενο γράμμα είναι μικρό και έχει τόνο, πάμε στο βήμα 1.
3. Αν τα δύο προηγούμενα γράμματα είναι «αι», «αυ», «ει», «ευ», «ηυ», «οι», «ου», ή «υι», πάμε στο βήμα 1.
4. Αν το προηγούμενο γράμμα είναι «α», «ε», «η», «ο» ή «υ», και το γράμμα που εξετάζουμε προφέρεται χωριστά από το προηγούμενο, τότε βάζουμε διαλυτικά (αν το γράμμα έχει ήδη τόνο, βάζουμε διαλυτικά και τόνο).
5. Πίσω στο βήμα 1.
1. 1. Ή αρκετή ευφυΐα για να γράφουν σε Firefox, που έχει ελληνικό ορθογράφο δωρεάν.
2. 2. «Diaeresis» για όσους έρχονται στα ελληνικά μέσω άλλων γλωσσών.
3. 3. Με την εξαίρεση μερικών σχετικά πρόσφατων αλλοφώνων που — εξ ορισμού — μόνο μη ιθαγενείς ομιλητές προσέχουν
4. 4. Μπορώ να σκεφτώ μόνο τις λέξεις «υιός» και «ευφυΐα» και τα παράγωγά τους, αλλά ακόμα κι αυτές είναι αρχαίες λέξεις που χρησιμοποιούνται ακόμα αυτούσιες παρά την παρουσία νεοελληνικών συνωνύμων
5. 5. Και σε μεγαλογράμματες λέξεις δε βάζουμε τόνους